Đồ uống ngày Tết trong nhà người Việt: trà, nước thảo mộc và món đãi khách đầu năm

Sáng mùng một, trước khi khách đến chúc Tết, việc đầu tiên của nhiều gia đình không phải là bày mâm cỗ mà là đun một ấm nước thật sôi. Ấm trà nóng mở đầu năm mới gần như là nghi thức chung, từ căn nhà phố ở Hà Nội đến ngôi nhà vườn ở miền Tây.

Bàn tiếp khách ngày Tết vì thế luôn có hai lớp đồ uống chồng lên nhau. Lớp trang trọng là trà nóng trong bộ ấm chén đẹp nhất nhà, lớp thân mật là những bình nước thảo mộc, nước sâm hay nước ép để lạnh, ai thích gì tự rót nấy, ngồi lâu cũng không ngại.

Bài viết này dạo qua mâm đồ uống ngày Tết của người Việt theo cả ba miền, gợi ý cách chuẩn bị cho khách đến liên tục mà chủ nhà không phải chạy bếp suốt buổi, và cách cân bằng vị để những món mứt, bánh ngọt ngày Tết không làm khách nhanh ngán.

Bộ ấm trà mở đầu năm mới

Trà mạn là lựa chọn quen thuộc nhất ở miền Bắc trong những ngày đầu năm. Vị chát đậm, hậu ngọt sâu của trà Thái Nguyên hợp với không khí se lạnh, và cũng hợp luôn vai trò rửa vị sau những món cỗ nhiều dầu mỡ. Người kỹ tính thường tráng ấm bằng nước sôi trước khi hãm để hương trà dậy trọn vẹn.

Trà sen lại là thứ trà dành cho những vị khách đặc biệt hơn, hoặc cho buổi sáng đầu năm thong thả của riêng gia đình. Hương sen thơm dịu, vị trà nhẹ đi, uống chậm rãi từng chén nhỏ. Vì trà sen ngon thường không rẻ, nhiều nhà chỉ dành một gói nhỏ riêng cho dịp Tết thay vì uống quanh năm.

Trà nhài chiếm vị trí trung gian dễ chịu: thơm rõ, vị vừa, giá thân thiện và hợp với số đông khách đủ mọi độ tuổi. Ở nhiều gia đình miền Trung, ấm trà nhài nóng là thứ không bao giờ để cạn trên bàn, từ giao thừa cho đến hết mùng ba, khách ra vào đều được mời một chén trước tiên.

Ô long rang và ô long sữa xuất hiện nhiều hơn trong các gia đình trẻ ở thành phố những năm gần đây. Vị êm, ít chát gắt và hương thơm rõ khiến ô long dễ uống với cả người không quen trà đậm. Một ấm ô long ngon cũng chịu được nhiều lần châm nước, rất tiện cho những buổi tiếp khách kéo dài.

Dù uống loại trà nào, thói quen chung vẫn là pha trà đậm hơn ngày thường một chút. Khách ngày Tết đến theo từng đợt, ấm trà phải đủ vị qua nhiều lần rót thêm. Người pha khéo sẽ giữ một ấm trà gốc đậm, khi rót ra chén lớn cho khách thích nhạt mới châm thêm nước sôi để điều chỉnh.

Một thói quen nhỏ nhưng làm nên sự khác biệt là tráng chén bằng nước nóng trước khi rót trà cho khách đầu năm. Chén ấm giúp trà giữ nhiệt lâu hơn trên bàn, hương thơm bốc lên rõ ngay từ chén đầu tiên. Người lớn tuổi rất để ý chi tiết này, vì với họ, chén trà đầu năm không chỉ là đồ uống mà còn là lời chào trân trọng của chủ nhà dành cho khách quý.

Bên cạnh trà khô, vài gia đình còn giữ thói quen hãm chè tươi hái trong vườn nhà nếu ở vùng quê. Lá chè xanh rửa sạch, vò nhẹ, hãm nước sôi cho ra thứ nước xanh vàng, vị chát tươi rất riêng mà trà khô không có được. Món này kén người uống hơn, nhưng với khách cùng quê xa xứ lâu năm, một bát chè xanh nóng đôi khi còn quý hơn mọi món đồ uống cầu kỳ khác trên bàn.

Nước thảo mộc và nước sâm để sẵn trong tủ lạnh

Bên cạnh trà nóng, bình nước la hán quả là gương mặt quen thuộc trong tủ lạnh ngày Tết ở nhiều gia đình miền Nam. Vị ngọt thanh không cần đường, màu nâu hổ phách đẹp và cảm giác mát họng sau khi ăn món chiên rán khiến la hán quả gần như sinh ra để đi cùng mâm cỗ Tết.

Nước râu ngô nấu cùng mía lau hoặc lá dứa lại là lựa chọn của những nhà thích vị ngọt rất nhẹ và mùi thơm đồng nội. Món này nấu nhanh, uống lạnh ngon và gần như không tốn kém. Điểm cần nhớ là nước râu ngô để qua ngày dễ đổi vị, nên nấu lượng vừa đủ dùng trong ngày là tốt nhất.

Nước bí đao nấu la hán, thục địa nhẹ hoặc bí đao phơi khô xuất hiện nhiều ở các gia đình có người lớn tuổi kiêng ngọt. Vị mát, thơm mùi bí chín và hậu vị sạch giúp cân lại những miếng bánh chưng rán giòn béo. Nhiều nhà nấu một nồi lớn từ chiều ba mươi Tết, để nguội rồi chia chai để sẵn.

Nước sâm bông cúc, sâm rong biển hay nước mát tổng hợp nhiều vị thảo mộc là đặc sản phương Nam được mang ra đãi khách phương xa. Khách miền Bắc lần đầu uống thường bất ngờ vì vị ngọt thanh mát rất khác nước ngọt đóng chai. Chủ nhà miền Nam cũng tự hào giới thiệu từng thành phần trong nồi nước nhà mình.

Nhóm nước ép trái cây tươi như cam, dứa, dưa hấu thường dành cho trẻ nhỏ và khách nữ không uống trà. Ép sẵn một bình lớn để lạnh, khi rót thêm vài viên đá và một lá bạc hà là đã có ly nước đẹp mắt. Nước ép nên làm trong ngày và uống sớm để giữ màu tươi cùng mùi thơm tự nhiên.

Mứt, hạt và cách đồ uống đi cùng đồ ngọt

Đĩa mứt ngày Tết là nơi màu sắc rực rỡ nhất trên bàn: mứt gừng vàng, mứt dừa trắng xanh hồng, mứt me chua ngọt, mứt hạt sen bùi và kẹo lạc giòn tan. Kèm theo là đĩa hạt dưa, hạt bí, hạt hướng dương và hạt điều, những thứ khiến câu chuyện đầu năm kéo dài tự nhiên theo nhịp tay bóc hạt.

Đồ ngọt và hạt béo ăn liên tục rất nhanh gây ngán và khát. Đây là lúc ấm trà đậm phát huy vai trò rõ nhất, vì vị chát nhẹ của trà cắt qua lớp béo ngọt còn đọng trên lưỡi. Người xưa xếp trà đi đầu trong các món đãi khách cũng vì sự cân bằng vị rất thực tế này.

Với khách không uống được trà đặc, nước thảo mộc ít ngọt là phương án thay thế hợp lý. Tránh đãi kèm thêm nước ngọt có gas khi bàn đã đầy mứt kẹo, vì tổng lượng đường trong một buổi ngồi sẽ tăng rất nhanh mà khách ít khi nhận ra cho đến khi thấy mệt và đầy bụng.

Trẻ nhỏ là nhóm cần được chủ nhà để ý riêng. Các bé thường với tay lấy kẹo liên tục nếu đĩa mứt để ngang tầm. Một bình nước ép loãng hoặc nước la hán nhạt rót vào ly nhỏ riêng cho trẻ sẽ giúp các bé có đồ uống của mình, giảm hẳn việc đòi nước ngọt đóng chai trong suốt buổi chúc Tết.

Ở những buổi sum họp đông người tại nhà, cách tổ chức bàn nước cho mười đến ba mươi khách mà chủ nhà không quá vất vả đã được chia sẻ khá chi tiết trong bài pha chế cho tiệc và sự kiện tại nhà, chuẩn bị đồ uống cho khách đông vẫn nhàn, trong đó có cả cách chia khu vực tự phục vụ để khách chủ động rót thêm.

Khác biệt Bắc, Trung, Nam trên bàn nước ngày Tết

Miền Bắc ngày Tết lạnh, bàn nước nghiêng hẳn về đồ nóng. Ngoài trà mạn, nhiều nhà còn có ấm nước vối hoặc chè xanh tươi hãm đặc, uống vào ấm người ngay. Khách đến nhà việc đầu tiên là được mời ngồi xuống bên ấm trà, câu chúc Tết vì thế cũng chậm rãi và dài hơi hơn.

Miền Trung giữ trà làm trung tâm nhưng thêm vào đó là thói quen đãi khách bằng những món nhà làm rất thực: một ly nước chè xanh, một đĩa kẹo gừng cay nồng chống lạnh, hay chén rượu gạo nhỏ cho khách thân thật thân. Sự mộc mạc ấy là nét riêng khó lẫn của bàn nước Tết miền Trung.

Miền Nam nắng ấm quanh năm nên bàn nước Tết rực rỡ đồ lạnh. Nước sâm, nước mía lau, rau má đậu xanh và trà đá gần như luôn có mặt bên cạnh ấm trà nóng tượng trưng. Khách đến nhà ngày nắng được đưa ngay ly nước mát, cảm giác hiếu khách đến từ sự giải khát kịp thời trước cả lời chúc.

Những khác biệt này đang mềm dần theo thời gian khi gia đình ba miền kết thông gia và con cháu đi làm xa trở về mang theo thói quen mới. Một bàn nước Tết ở Sài Gòn hôm nay có thể có cả trà Thái Nguyên của ông, nước sâm của bà và bình trà trái cây lạnh của lớp cháu chắt, tất cả cùng tồn tại rất tự nhiên.

Chuẩn bị cho khách đến liên tục mà không rối bếp

Bí quyết lớn nhất là chia đồ uống thành hai nhóm rõ ràng ngay từ đầu. Nhóm pha nóng theo ấm nhỏ gồm trà các loại, pha đến đâu dùng đến đó để giữ hương. Nhóm để lạnh trong bình lớn gồm nước thảo mộc, nước sâm và nước ép, nấu hoặc pha từ sớm, khách tự rót khi cần.

Bình ủ giữ nhiệt dung tích khoảng hai lít là trợ thủ đắc lực cho nhóm trà. Hãm trà đậm vào bình ủ, khi có khách chỉ việc rót ra và châm thêm nước sôi vào ấm nhỏ để chỉnh độ đậm nhạt theo từng người. Cách làm này giữ trà luôn nóng mà không bị đun đi đun lại đến mức nồng gắt.

Đá viên cũng cần được tính trước. Ngày Tết hàng quán đóng cửa sớm, nhà nào tiếp khách đông nên trữ đá từ chiều hôm trước hoặc làm đá bằng khay lớn trong tủ đông gia đình. Nước lạnh hết đá giữa buổi là tình huống rất thường gặp và khiến chủ nhà lúng túng không đáng có.

Ly tách nên được rửa và úp sẵn thành hai khay riêng, một khay đang dùng và một khay dự phòng sạch. Khách ngày Tết đến theo đợt, đợt trước chưa kịp rửa xong đợt sau đã vào. Có khay dự phòng, người trong nhà không phải đứng rửa ly liên tục mà vẫn giữ được sự tươm tất khi mời nước.

Với các buổi tất niên đông hơn quy mô gia đình, cách bố trí quầy tự phục vụ và phân lượng đồ uống theo đầu người được gợi ý cụ thể trong bài đồ uống cho tiệc tất niên công ty với quầy đồ uống tự phục vụ cho khách đông. Nhiều nguyên tắc trong đó áp dụng nguyên vẹn cho buổi họp mặt họ hàng lớn tại nhà.

Thêm một việc nữa nên làm từ tối hôm trước là kiểm tra lại toàn bộ ấm, bình và bộ lọc trà. Ấm lâu không dùng dễ bám mùi ẩm trong kho, cần tráng nước sôi hai ba lần và để khô tự nhiên qua đêm. Bình thủy tinh đựng nước lạnh cũng nên được rửa lại dù đã cất sạch, vì chỉ một chút mùi tủ lạnh bám vào cũng đủ làm giảm hẳn cảm giác tươi mát của bình nước thảo mộc ngày hôm sau.

Danh sách chuẩn bị bàn nước trước giao thừa

Lên danh sách từ ngày hai mươi tám hoặc hai mươi chín Tết giúp việc chuẩn bị thong thả hơn hẳn so với để dồn vào chiều ba mươi. Dưới đây là khung gợi ý cơ bản, mỗi nhà gia giảm theo số khách dự kiến và thói quen riêng của gia đình mình trong những năm trước.

• Hai loại trà khô: một loại đậm cho người lớn, một loại thơm nhẹ cho số đông, mỗi loại khoảng một trăm gam
• Một nồi nước thảo mộc nấu sẵn khoảng ba lít, chia chai để lạnh từ chiều ba mươi Tết
• Trái cây ép nước trong ngày gồm cam và dứa, chuẩn bị lượng vừa đủ cho trẻ nhỏ và khách không uống trà
• Đá viên trữ sẵn ít nhất hai ký, kèm một bình giữ nhiệt và một bình thủy tinh lớn có vòi hoặc có nắp
• Đĩa mứt tổng hợp và hai loại hạt tách vỏ sẵn, chia thành nhiều đĩa nhỏ để thay phiên khi khách mới đến
• Ly nhỏ uống trà, ly cao uống nước lạnh và thìa khuấy riêng, rửa sạch và úp khô trước giao thừa

Danh sách trên không có món nào cầu kỳ, điểm quan trọng nằm ở thời điểm làm. Nấu nước thảo mộc sớm một ngày cho vị ngấm đều, mua trà và mứt từ trước để tránh cảnh chen chúc ngày cận Tết, và chỉ những việc thật ngắn như ép nước trái cây mới để dành cho sáng mùng một.

Gia đình có trẻ nhỏ tổ chức sinh nhật hoặc thôi nôi cận Tết có thể tham khảo thêm cách phối màu và vị đồ uống thân thiện cho cả nhà trong bài đồ uống cho tiệc thôi nôi, sinh nhật bé tại nhà với màu sắc vui và vị nhẹ cho cả nhà để bàn tiệc của bé không bị lệch hẳn khỏi không khí chung của ngày Tết.

Câu hỏi thường gặp về đồ uống ngày Tết

Trà hãm sẵn để qua buổi có bị mất ngon không? Trà để lâu sau khi hãm sẽ sậm màu và vị chát gắt hơn, hương thơm bay gần hết. Nếu cần giữ cho buổi tiếp khách dài, nên để trà trong bình ủ nóng và rót đến đâu dùng đến đó, đồng thời tránh đun lại trà đã nguội vì vị sẽ nồng và khó uống hơn hẳn.

Nước thảo mộc nấu từ chiều ba mươi để được mấy ngày? Để trong chai kín ở ngăn mát và không bị rót thừa quay ngược vào chai, nước la hán hay nước bí đao thường dùng tốt trong hai đến ba ngày đầu năm. Sau mốc này mùi vị bắt đầu nhạt và kém tươi, nên nấu nồi mới thay vì cố tận dụng phần cũ.

Khách kiêng đường thì nên mời món gì trên bàn Tết? Trà không đường là lựa chọn an toàn và trang trọng nhất, kèm theo nước la hán nhạt hoặc nước râu ngô không thêm đường. Chủ nhà nên rót riêng và nói rõ món nào không đường để khách yên tâm, thay vì để khách tự đoán giữa nhiều bình nước có màu gần giống nhau.

Kết lại bàn nước đầu năm

Bàn nước ngày Tết không cần nhiều món lạ, cái khách nhớ lâu là cảm giác được đón tiếp chu đáo: ấm trà luôn nóng, bình nước mát luôn sẵn và chủ nhà không phải tất bật chạy ra chạy vào. Chuẩn bị sớm, chia rõ món nóng và món lạnh là hai việc đủ để tạo ra sự chu đáo đó.

Dù ở miền nào, ly nước đầu năm cũng mang theo lời chúc sức khỏe và sự sum vầy. Giữ cho bàn nước cân bằng giữa ngọt và thanh, giữa nóng và mát, cũng là giữ cho những buổi gặp mặt đầu năm nhẹ nhàng và dễ chịu với mọi thành viên, từ ông bà lớn tuổi đến những đứa cháu nhỏ.

Bài viết liên quan:

Mở quán cafe bằng cà phê bột pha sẵn (hòa tan) được không? Vì sao quán chuyên nghiệp không làm vậy Chi phí mở quán cafe tại Bình Dương: giá mặt bằng, thi công và nhân công tham khảo theo khu vực Làm trân châu tại nhà từ bột năng: vui tay mà ăn ngon như ngoài quán Cách làm chè thập cẩm Huế để bán: công thức, bảo quản và gợi ý ghép menu quán